سرگیجه پاروکسیسمال وضعیتی خوش‌خیم (Benign Paroxysmal Positional Vertigo یا BPPV) یکی از شایع‌ترین علل سرگیجه است و تا ۲۰ درصد از مراجعه‌کنندگان به متخصصین گوش و حلق و بینی را تشکیل می‌دهد. علائم آن شامل سرگیجه شدید اما کوتاه‌مدت (کمتر از یک دقیقه) هنگام تغییر وضعیت سر (مثل بلند شدن از خواب، خوابیدن، چرخیدن در بستر) است. خبر فوق‌العاده این است که BPPV با یک مانور ساده به نام Epley Maneuver در ۹۰ درصد موارد در یک جلسه درمان می‌شود.
در کلینیک فیزیوتراپی هویزه، فیزیوتراپی دهلیزی (Vestibular Rehabilitation) یکی از تخصص‌های نوین ماست. در این مقاله، علل، نشانه‌ها و روش اجرای مانور Epley را به‌صورت گام‌به‌گام مرور می‌کنیم.
BPPV چیست و چرا رخ می‌دهد؟
در گوش داخلی، کریستال‌های کوچکی به نام اتوکونیا (Otoconia) وجود دارند که در ساختار اوتیکل قرار دارند و مسئول حس جاذبه هستند. در BPPV، این کریستال‌ها از جای خود جدا شده و وارد کانال‌های نیم‌دایره (نیم‌حلقه) گوش داخلی می‌شوند. وقتی سر حرکت می‌کند، این کریستال‌ها حرکت کرده و سیگنال‌های اشتباه به مغز ارسال می‌کنند که منجر به سرگیجه شدید می‌شود. شایع‌ترین کانال درگیر، کانال خلفی است. علت جداشدن کریستال‌ها اغلب ناشناخته است، اما سردرد، ضربه به سر، عفونت گوش داخلی و افزایش سن از عوامل خطر هستند.
نشانه‌های BPPV
نشانه‌های کلیدی BPPV عبارتند از: سرگیجه شدید اما کوتاه (کمتر از یک دقیقه) که با تغییر وضعیت سر شروع می‌شود (به‌ویژه هنگام خوابیدن، بلند شدن از خواب، چرخیدن در بستر، یا بالا نگاه کردن)، حالت تهوع، عدم تعادل خفیف، و نستاگموس (حرکات سریع و غیرارادی چشم). علائم معمولاً در صبح هنگام بیدار شدن شدیدتر هستند. اگر این نشانه‌ها آشنا هستند، احتمالاً شما از BPPV رنج می‌برید.
تشخیص BPPV
تشخیص BPPV با تست Dix-Hallpike انجام می‌شود. بیمار روی تخت می‌نشیند، فیزیوتراپیست سر بیمار را ۴۵ درجه به یک طرف می‌چرخاند، سپس بیمار را به‌سرعت به حالت خوابیده می‌برد، در حالی که سر به همان سمت است و کمی پایین‌تر از لبه تخت آویزان است. اگر BPPV وجود داشته باشد، در عرض چند ثانیه سرگیجه و نستاگموس (حرکت چرخشی چشم‌ها) ایجاد می‌شود. این تست برای طرف دیگر تکرار می‌شود. در کلینیک هویزه، این تست به‌صورت تخصصی با عینک Frenzel انجام می‌شود.
مانور Epley — گام‌به‌گام
مانور Epley برای درمان BPPV کانال خلفی (سمت راست یا چپ) طراحی شده است. در اینجا مراحل را برای BPPV سمت راست توضیح می‌دهیم:
گام ۱: روی تخت به‌صورت نشسته بنشینید، پاها روی تخت کشیده. فیزیوتراپیست در سمت راست شما می‌ایستد.
گام ۲: سر خود را ۴۵ درجه به سمت راست بچرخانید. یک بالش کوچک زیر شانه‌ها قرار دهید.
گام ۳: به‌سرعت به حالت خوابیده به پشت درآیید، در حالی که سر همچنان ۴۵ درجه به سمت راست چرخیده. سر باید کمی پایین‌تر از لبه تخت آویزان باشد. در این حالت بمانید تا ۳۰ ثانیه تا یک دقیقه یا تا زمانی که سرگیجه فروکش کند.
گام ۴: سر را به‌آرامی ۹۰ درجه به سمت چپ بچرخانید (در مجموع ۱۳۵ درجه از موقعیت اولیه). ۳۰ ثانیه نگه دارید.
گام ۵: بدن و سر را به‌صورت همزمان به سمت چپ بچرخانید تا روی شانه چپ بخوابید. ۳۰ ثانیه نگه دارید.
گام ۶: به‌آرامی به حالت نشسته درآیید، در حالی که سر همچنان به سمت چپ چرخیده. سپس سر را به حالت خنثی برگردانید.
این مانور را ۱ تا ۳ بار تکرار کنید. در کلینیک هویزه، این مانور توسط فیزیوتراپیست متخصص دهلیزی انجام می‌شود و سپس بیمار آموزش می‌یابد که در خانه نیز در صورت عود انجام دهد.
اقدامات پس از مانور Epley
پس از اجرای مانور Epley، توصیه‌های زیر را رعایت کنید: ۴۸ ساعت نخوابید روی سمت درگیر؛ از حرکات سریع سر خودداری کنید؛ خم نشوید؛ هنگام خواب، سر را با دو بالش بالا نگه دارید. در صورت عود علائم، مانور را تکرار کنید. در کلینیک هویزه، بیماران آموزش می‌بینند که در خانه نیز مانور را به‌صورت ایمن انجام دهند.
سایر مانورهای درمانی
در موارد نادر که BPPV در کانال افقی یا قدامی رخ می‌دهد، مانور Epley مؤثر نیست. در این موارد، مانورهای دیگری مانند مانور BBQ (برای کانال افقی) یا مانور Gufoni استفاده می‌شود. در کلینیک هویزه، تشخیص دقیق کانال درگیر و انتخاب مانور مناسب توسط فیزیوتراپیست متخصص انجام می‌شود.
تفاوت BPPV با سایر علل سرگیجه
سرگیجه دلایل متعددی دارد: منیر (Ménière)، وستیبولیت، میگرن دهلیزی، مشکلات گردنی، فشار خون پایان، داروها. BPPV با سرگیجه کوتاه (کمتر از یک دقیقه) و ایجادشده با تغییر وضعیت سر شناخته می‌شود. اگر سرگیجه شما طولانی‌تر است یا با علائم عصبی (دوبینی، ضعف، بی‌حسی) همراه است، فوراً به پزشک مراجعه کنید. در کلینیک هویزه، تشخیص افتراقی دقیق انجام می‌شود.
پیشگیری از عود
BPPV می‌تواند عود کند (تا ۳۰ درصد در ۲ سال). برای پیشگیری: از خوابیدن روی سمت درگیر خودداری کنید، هنگام بلند شدن از خواب به‌آرامی حرکت کنید، تمرینات تعادلی را به‌صورت روزانه انجام دهید. در صورت عود، مانور Epley را تکرار کنید. در کلینیک هویزه، برنامه پیشگیری اختصاصی برای هر بیمار طراحی می‌شود.
توجه: این مقاله جایگزین مشاوره پزشکی نیست. قبل از اجرای مانور Epley، تشخیص قطعی BPPV توسط متخصص ضروری است؛ زیرا اجرای نادرست می‌تواند علائم را تشدید کند. با کلینیک فیزیوتراپی هویزه برای ارزیابی تخصصی تماس بگیرید.