شکستگی استرسی (Stress Fracture) یکی از مهم‌ترین و در عین حال نادیده‌گرفته‌شده‌ترین آسیب‌های ورزشی در دونده‌هاست. برخلاف شکستگی‌های ناشی از ضربه ناگهانی، شکستگی استرسی به‌صورت تدریجی و در اثر بارگذاری مکرر استخوان فراتر از ظرفیت ترمیمی آن رخ می‌دهد. مطالعات نشان می‌دهد که تا ۲۰ درصد از دونده‌های تفریحی در مقطعی از فعالیت خود دچار این آسیب می‌شوند و زنان به دلیل عوامل هورمونی و توده استخوانی کمتر، تا سه برابر بیشتر در معرض خطر هستند.
در کلینیک فیزیوتراپی هویزه، شکستگی استرسی یکی از رایج‌ترین دلایل مراجعه دونده‌های تفریحی و رقابتی است. در این مقاله، علل، نشانه‌ها، روش تشخیص و برنامه گام‌به‌گام بازگشت به دویدن را بر اساس شواهد علمی و تجربه بالینی مرور می‌کنیم.
شکستگی استرسی چیست و چرا در دونده‌ها رخ می‌دهد؟
شکستگی استرسی یک ترک کوچک در استخوان است که به دلیل فشار مکرر و بدون زمان کافی برای ترمیم ایجاد می‌شود. استخوان یک بافت زنده است که در پاسخ به بارگذاری مناسب، تقویت می‌شود. اما وقتی بارگذاری بیش از ظرفیت ترمیمی استخوان باشد، میکرو-آسیب‌ها انباشته شده و در نهایت منجر به ترک می‌شوند. در دونده‌ها، متداول‌ترین محل‌های شکستگی استرسی متاتارسال‌های پا (به‌ویژه دوم و سوم)، تیبیا (استخوان درشت‌نی) و استخوان نشیمنگاه هستند.
نشانه‌های هشدار چیست؟
نشانه معمول شکستگی استرسی، دردی است که در حین دویدن شروع می‌شود و با ادامه فعالیت، تشدید می‌یابد. در مراحل اولیه، درد پس از تمرین برطرف می‌شود؛ اما با پیشرفت آسیب، درد در حین فعالیت و حتی در استراحت باقی می‌ماند. لمس ناحیه درگیر معمولاً حساس است و گاهی ورم خفیف یا گرمی موضعی وجود دارد. یک نشانه کلیدی، درد هنگام پریدن روی یک پا است؛ اگر پریدن روی یک پا دردناک است، احتمال شکستگی استرسی جدی است.
عوامل خطر را بشناسیم
عوامل متعددی خطر شکستگی استرسی را افزایش می‌دهند: افزایش ناگهانی حجم تمرین (نقض قانون ۱۰ درصد)، تغییر سطح دویدن (گذر از چمن به آسفالت)، تغذیه ناکافی (به‌ویژه کلسیم و ویتامین D)، اختلالات قاعدگی در زنان (ترایاد ورزشکار زن)، کفش نامناسب یا فرسوده، و اناتومی پا (پای صاف یا قوس بالا). در کلینیک هویزه، ارزیابی تمام این عوامل به‌صورت یکپارچه انجام می‌شود.
تشخیص و اهمیت مراجعه زودهنگام
تشخیص شکستگی استرسی در هفته‌های اول با اشعه ایکس معمولی دشوار است؛ ترک‌ها اغلب فقط در تصویربرداری MRI یا اسکن استخوان دیده می‌شوند. به همین دلیل، ارزیابی بالینی فیزیوتراپیست اهمیت زیادی دارد. اگر دونده‌ای با درد موضعی استخوانی پس از تمرین مراجعه کند، فرض اولیه شکستگی استرسی است تا زمانی که خلاف آن ثابت شود. استراحت کامل از دویدن معمولاً اولین قدم درمانی است.
برنامه بازگشت به دویدن (Return-to-Run)
بازگشت ایمن به دویدن معمولاً ۶ تا ۱۲ هفته طول می‌کشد، بسته به محل و شدت شکستگی. در هفته‌های اول، استراحت کامل از دویدن و جایگزینی با شنا یا دوچرخه توصیه می‌شود. سپس تمرینات تقویتی گلوتئال و چهارسر، اصلاح الگوی گام و گرم کردن پویا آغاز می‌شوند. در هفته چهارم، راه رفتن سریع و سپس دویدن با فاصله کوتاه (۱ دقیقه دویدن، ۲ دقیقه راه رفتن) شروع می‌شود. حجم تمرین باید به‌آرامی افزایش یابد و درد نباید در حین یا پس از فعالیت بازگردد. در کلینیک هویزه، تست بازگشت به ورزش شامل پرش روی یک پا بدون درد، دویدن ۵ دقیقه‌ای بدون درد و آزمون تعادلی Y است.
نقش فیزیوتراپی در بهبود
فیزیوتراپی در شکستگی استرسی نه‌تنها درمان حاد، بلکه پیشگیری از عود را شامل می‌شود. در فاز حاد، درمان‌های فیزیکی برای کاهش درد و ورم استفاده می‌شود. در فاز توانبخشی، تمرینات تقویتی هدفمند، اصلاح الگوی دویدن و آموزش گرم کردن مناسب ارائه می‌شود. در نهایت، برنامه پیشگیری شامل افزایش تدریجی حجم، تعویض کفش و ارزیابی تغذیه است.
توجه: این مقاله جایگزین مشاوره پزشکی نیست. اگر درد استخوانی موضعی دارید که با دویدن تشدید می‌شود، پیش از ادامه تمرین با کلینیک فیزیوتراپی هویزه تماس بگیرید.