تعویض مفصل شانه (Total Shoulder Arthroplasty یا TSA) یکی از موفق‌ترین جراحی‌های ارتوپدی برای درمان آرتروز پیشرفته شانه، شکستگی‌های پیچیده سر هومروس و آرتروز روماتوئید است. اما موفقیت نهایی جراحی به‌طور مستقیم به کیفیت فیزیوتراپی پس از عمل بستگی دارد. در کلینیک فیزیوتراپی هویزه، برنامه توانبخشی پس از تعویض مفصل شانه بر اساس پروتکل‌های روز جهان و متناسب با نوع جراحی (آناتومیک یا معکوس) طراحی می‌شود.
مرحله ۱: هفته اول تا دوم — محافظت
هدف اصلی در این مرحله، کنترل درد و التهاب و محافظت از بافت ترمیم‌شده است. بازو درون آویز (Sling) قرار می‌گیرد. تمرینات مجاز شامل: تمرینات تنفسی دیافراگمی، تمرینات دست و مچ (کشش انگشتان، چرخش مچ)، تمرینات ایزومتریک آرنج و آونگ شانه (Pendulum Exercise) هستند. یخ‌درمانی ۴ تا ۵ بار در روز، هر بار ۱۵ دقیقه توصیه می‌شود. خواب به پشت با بالش زیر بازو ضروری است.
مرحله ۲: هفته ۲ تا ۶ — دامنه حرکتی غیرفعال
پس از برداشتن بخیه‌ها، تمرینات دامنه حرکتی غیرفعال (PROM) آغاز می‌شوند. فیزیوتراپیست هویزه با حرکات دستی، دامنه حرکتی شانه را به تدریج افزایش می‌دهد. هدف، رسیدن به ۱۲۰ درجه فلکشن و ۳۰ درجه چرخش خارجی در هفته ۶ است. تمرینات کششی ملایم با کش و تمرینات تقویتی ایزومتریک چرخش داخلی و خارجی در این مرحله شروع می‌شوند. همچنان از بلند کردن اجسام بیش از نیم کیلوگرم با دست جراحی‌شده خودداری کنید.
مرحله ۳: هفته ۶ تا ۱۲ — تقویت فعال
در این مرحله، تمرکز بر تقویت عضلات روتاتور کاف، دلتوئید و کتف قرار می‌گیرد. تمرینات با کش مقاومتی سبک، تمرینات دیواری (Wall Push-up) و تمرینات حرکت کتف (Scapular squeezes) انجام می‌شوند. دامنه حرکتی باید به ۱۴۵ درجه فلکشن و ۶۰ درجه چرخش خارجی برسد. در این مرحله، بیمار می‌تواند فعالیت‌های روزانه سبک مانند رانندگی کوتاه، آشپکی سبک و حمام کردن را به‌تدریج از سر بگیرد.
مرحله ۴: ماه ۳ تا ۶ — عملکرد کامل
هدف این مرحله، بازگرداندن قدرت عضلانی به حداقل ۸۰ درصد سمت سالم است. تمرینات مقاومتی پیشرونده با دمبل سبک، تمرینات کششی کامل و تمرینات عملکردی (مثل بازو بالای سر) آغاز می‌شوند. فعالیت‌های ورزشی سبک مانند شنا، گلف و پیاده‌روی مجاز هستند. اما ورزش‌های پرخطر مانند تنیس، بسکتبال و وزنه‌برداری سنگین تا ماه ۶ مجاز نیستند.
مرحله ۵: پس از ماه ۶ — نگهداری
پس از ماه ۶، اکثر بیماران به سطح پیش از جراحی بازمی‌گردند. برنامه تمرینی خانگی ۲۰ دقیقه‌ای ۳ بار در هفته برای نگهداری قدرت عضلانی و دامنه حرکتی توصیه می‌شود. هرگز وزنه‌برداری بالای سر بیش از ۵ کیلوگرم به‌طور دائمی توصیه نمی‌شود. در کلینیک هویزه، ارزیابی سالانه برای بیماران پس از تعویض مفصل شانه انجام می‌شود.
تفاوت TSA آناتومیک و معکوس
در TSA آناتومیک، دامنه حرکتی چرخش خارجی محدودتر است و تمرکز بر تقویت روتاتور کاف بیشتر است. در TSA معکوس (Reverse Shoulder Arthroplasty) که معمولاً برای پارگی بزرگ روتاتور کاف انجام می‌شود، تمرکز بر تقویت دلتوئید است و چرخش داخلی محدودتر است. پروتکل‌های فیزیوتراپی برای هر یک متفاوت است و در کلینیک هویزه به‌طور اختصاصی طراحی می‌شوند.
علائم هشدار پس از جراحی
علائم زیر نیاز به تماس فوری با جراح یا فیزیوتراپیست دارند: درد شدید ناگهانی جدید، صدای تق با درد، بی‌حسی یا گزگز در دست، خروج مایع از زخم، تب بالای ۳۸ درجه، قرمزی و تورم شدید، عدم توانایی در حرکت دادن شانه، احساس ناپایداری یا دررفتگی شانه. این علائم ممکن است نشانه عفونت، دررفتگی، آسیب عصبی یا شل شدن پروتز باشند.
عوامل مؤثر بر نتیجه نهایی
عوامل متعددی بر نتیجه نهایی جراحی اثر می‌گذارند: سن (نتایج بهتر در زیر ۷۰ سال)، آمادگی پیش از جراحی (پری-هَب)، پایبندی به تمرینات خانگی، کیفیت استخوان، نوع پروتز، تجربه جراح، و کیفیت فیزیوتراپی پس از عمل. در کلینیک هویزه، تمامی این عوامل در برنامه درمانی لحاظ می‌شوند.
توجه: این راهنما اطلاعات عمومی است. برای برنامه توانبخشی شخصی پس از تعویض مفصل شانه، با کلینیک فیزیوتراپی هویزه به شماره ۰۹۱۲۳۲۱۳۰۸۶ تماس بگیرید.