توانبخشی شانه یکی از پیچیده‌ترین فرآیندهای درمانی در فیزیوتراپی است، زیرا مفصل شانه بیشترین دامنه حرکتی را در بدن دارد و به‌دلیل همین پایداری کم، آسیب‌پذیرتر است. چه پس از آسیب رتاتور کاف، شانه یخ‌زده، درم边坡التهاب یا جراحی شانه، یک پروتکل توانبخشی علمی و مرحله‌ای ضروری است. در کلینیک فیزیوتراپی هویزه، پروتکل ۱۲ هفته‌ای توانبخشی شانه بر اساس پروتکل‌های مدرن طراحی شده است. در این مقاله، این پروتکل را معرفی می‌کنیم.
اصول پایه توانبخشی شانه
توانبخشی شانه باید بر چند اصل استوار باشد: ۱. احترام به زمان ترمیم بافت (نباید زودتر از موعد، بار اضافی وارد کرد).{" "} ۲. پیشرفت تدریجی (قانون ۱۰ درصد). ۳.{" "} تقویت عضلات روتاتور کاف و اسکاپولار. ۴. بهبود کنترل عصبی-عضلانی. ۵. بازگشت تدریجی به فعالیت.{" "} ۶. تمرینات اختصاصی ورزش یا کار. ۷.{" "} پیشگیری از عود. این اصول باید در تمام طول پروتکل رعایت شوند.
فاز ۱ (هفته‌های ۱ تا ۲): کنترل درد و التهاب
در دو هفته اول، هدف کاهش درد و التهاب است. اقدامات: استراحت نسبی (پرهیز از حرکات بالای سر و باربرداری)؛ کمپرس یخ ۱۵ تا ۲۰ دقیقه، ۳ تا ۴ بار در روز؛ TENS برای کنترل درد؛ درمان‌های فیزیکی (اولتراسوند در فاز حاد)؛ تمرینات دامنه حرکتی غیرفعال (Pendulum)؛ تمرینات ایزومتریک ملایم (بدون ایجاد درد)؛ آموزش فرم بدن و ارگونومی. در این فاز نباید درد بیش از ۲ از ۱۰ ایجاد شود.
فاز ۲ (هفته‌های ۳ تا ۴): دامنه حرکتی فعال
در این مرحله، دامنه حرکتی فعال آغاز می‌شود. تمرینات: آونگ شانه (Pendulum) با دامنه بیشتر؛ دامنه حرکتی فعال کمک‌شده (AAROM) با چوب یا طناب؛ چرخش داخلی و خارجی با کشش لاستیکی سبک؛ کشش کپسول خلفی شانه؛ تمرینات اسکاپولار (Shrug، Scapular Retraction)؛ تقویت ایزومتریک با مقاومت بیشتر. در این فاز، دامنه حرکتی باید تا ۸۰ درصد طبیعی برسد.
فاز ۳ (هفته‌های ۵ تا ۶): تقویت ایزوتونیک پایه
با بهبود دامنه حرکتی، تقویت ایزوتونیک آغاز می‌شود. تمرینات: چرخش خارجی با کشش لاستیکی (۳ ست ۱۲ تایی)؛ چرخش داخلی با کشش لاستیکی (۳ ست ۱۲ تایی)؛ فلکسیون شانه با دمبل سبک (۳ ست ۱۰ تایی)؛ ابداکشن شانه با دمبل (۳ ست ۱۰ تایی)؛ تقویت دلتوئید خلفی (۳ ست ۱۲ تایی)؛ تقویت رومبوئید و تراپزیوس با ردریو کشش لاستیکی (۳ ست ۱۲ تایی). وزنه‌ها باید سبک باشند (۱ تا ۳ کیلوگرم).
فاز ۴ (هفته‌های ۷ تا ۸): تقویت پیشرفته و اسکاپولار
در این مرحله، تمرکز بر تقویت کامل روتاتور کاف و عضلات اسکاپولار است. تمرینات: چرخش خارجی با دمبل در حالت خوابیده به پهلو (۳ ست ۱۲ تایی)؛ پراون (Prone Horizontal Abduction) با دمبل (۳ ست ۱۰ تایی)؛ Y-T-W-L ایستاده با دمبل سبک (۳ ست ۱۰ تایی)؛ تقویت سراتوس آنتریور با وال پلانک پلاس (۳ ست ۱۰ تایی)؛ تقویت تراپزیوس پایینی با کشش لاستیکی از بالا به پایین (۳ ست ۱۲ تایی). در این فاز، وزنه‌ها افزایش می‌یابند.
فاز ۵ (هفته‌های ۹ تا ۱۰): تقویت عملکردی و پلایومتریک
در این مرحله، تمرینات به‌صورت پویا و عملکردی انجام می‌شوند. تمرینات: پرس بالا با دمبل (۳ ست ۱۰ تایی)؛ ردریو پرس با کشش لاستیکی (۳ ست ۱۲ تایی)؛ چرخش خارجی با کشش لاستیکی در حالت کتف ۹۰ درجه ابداکشن (۳ ست ۱۰ تایی)؛ پرتاب توپ پزشکی به دیوار (۳ ست ۱۰ تایی)؛ تمرینات پلایومتریک ملایم (Plyometric) با توپ. این فاز باید با نظارت فیزیوتراپیست انجام شود.
فاز ۶ (هفته‌های ۱۱ تا ۱۲): بازگشت به فعالیت
در دو هفته آخر، آماده‌سازی برای بازگشت به فعالیت ورزشی یا کاری است. تمرینات اختصاصی ورزش (مثلاً برای تنیس‌باز: سرویس زدن، برای وزنه‌بردار: پرس بالا با وزنه سنگین، برای شناگر: حرکت شنا با کشش لاستیکی). تست‌های بازگشت به ورزش: تست قدرت ایزومتریک روتاتور کاف (مقایسه دو طرف، باید ۹۰٪ برابری)؛ تست پرتاب توپ پزشکی؛ تست تعادل شانه؛ ارزیابی الگوی حرکتی. اگر همه تست‌ها موفق بودند، بازگشت تدریجی به ورزش آغاز می‌شود.
توانبخشی پس از جراحی شانه
در بیماران پس از جراحی شانه (مثلاً ترمیم رتاتور کاف)، پروتکل کندتر است. فاز ۱ معمولاً ۴ تا ۶ هفته (با орز GPI) طول می‌کشد. فاز ۲ از هفته ۶ تا ۸. فاز ۳ از هفته ۸ تا ۱۲. فاز ۴ از هفته ۱۲ تا ۱۶. بازگشت کامل به ورزش معمولاً ۶ تا ۹ ماه پس از جراحی است. در هویزه، این پروتکل با هماهنگی جراح انجام می‌شود.
توانبخشی شانه یخ‌زده (Adhesive Capsulitis)
شانه یخ‌زده پروتکل متفاوتی دارد. فاز یخ‌زدگی (۳ تا ۹ ماه): کنترل درد، دامنه حرکتی غیرفعال، TENS، گرمادرمانی. فاز یخ‌زده (۴ تا ۱۲ ماه): تمرینات کششی شدیدتر، دست‌درمانی (Mobilization با تحریک مفصلی). فاز ذوب (۱۲ تا ۲۴ ماه): تمرینات تقویتی، دامنه کامل. در هویزه، درمان شانه یخ‌زده توسط فیزیوتراپیست متخصص دست‌درمانی انجام می‌شود.
نکات ایمنی و هشدارها
۱. هرگز به درد شدید توجه نکنید — درد شدید یعنی آسیب. ۲. در فاز حاد، حرکات بالای سر ممنوع است.{" "} ۳. گرم‌کردن ۱۰ دقیقه‌ای قبل از تمرین ضروری است.{" "} ۴. تمرینات کششی پس از تمرینات تقویتی انجام شوند. ۵. اگر درد بیش از ۲۴ ساعت باقی ماند، شدت را کاهش دهید. ۶. تورم، قرمزی یا گرمی مفصل، علائم هشدار هستند. ۷. در صورت بروز ناگهانی ضعف، فوراً به پزشک مراجعه کنید.
سلب مسئولیت پزشکی: این پروتکل عمومی است. برای دریافت برنامه اختصاصی، با کلینیک هویزه تماس بگیرید: ۰۹۱۲۳۲۱۳۰۸۶.