شانه پویاترین مفصل بدن است و دامنه حرکتی وسیعی دارد که آن را در عین حال آسیب‌پذیر می‌کند. آسیب‌های شانه (مثل پارگی رتاتور کاف، شانه یخ‌زده، 不稳定 شانه یا آسیب ایمپینجمنت) یکی از شایع‌ترین دلایل مراجعه به فیزیوتراپیست هستند. توانبخشی شانه یک مسیر چندمرحله‌ای است که هر فاز اهداف و تمرینات خاص خود را دارد. در این مقاله، ۵ فاز کامل توانبخشی شانه را بر اساس پروتکل‌های مبتنی بر شواهد توضیح می‌دهیم که در کلینیک فیزیوتراپی هویزه اجرا می‌شود.
فاز ۱: حاد (هفته ۰ تا ۲) — هدف: کنترل درد و التهاب
در روزها و هفته‌های نخست پس از آسیب یا جراحی، هدف اصلی کاهش درد، ورم و التهاب است. مداخلات: استراحت نسبی (نه کامل)، یخ‌درمانی ۱۵ تا ۲۰ دقیقه هر ۲ تا ۳ ساعت، داروهای ضدالتهاب با تجویز پزشک، و تمرینات ملایم دامنه حرکتی غیردردي (Pendulum) — خم شدن به جلو و چرخش ملایم دست مانند آونگ. در این فاز، از فعال‌سازی عضلات رتاتور کاف پرهیز می‌شود.
فاز ۲: تحرک (هفته ۲ تا ۶) — هدف: بازگرداندن دامنه حرکتی
در فاز دوم، هدف بازگرداندن دامنه حرکتی کامل و بدون درد است. تمرینات شامل: کشش‌های ملایم در چند جهت، تمرینات فعال-کمکی با طناب یا دست سالم، تمرینات حرکت کتف (Scapular Mobility) مانند Shrugs و Shoulder Rolls. در این فاز، فیزیوتراپیست از تکنیک‌های دست‌درمانی (Joint Mobilization) برای بهبود حرکت مفصل استفاده می‌کند. درد نباید در حین تمرین از ۴ از ۱۰ فراتر رود.
فاز ۳: قدرت اولیه (هفته ۶ تا ۱۲) — هدف: فعال‌سازی رتاتور کاف
وقتی دامنه حرکتی کامل شد، تمرکز بر تقویت عضلات رتاتور کاف (سوپرااسپیناتوس، اینفرااسپیناتوس، ترس مینور و ساب‌اسکاپولاریس) و عضلات کتف (تراپزیوس، سراتوس آنتریور) است. تمرینات با کش مقاومتی سبک شروع می‌شوند: External Rotation با کش، Internal Rotation، پروناسیون و سوپیناسیون. تعداد: ۳ ست با ۱۰ تا ۱۵ تکرار. تقویت کتف (Scapular Stabilization) با تمریناتی مانند Scapular Push-Up و Prone T شروع می‌شود.
فاز ۴: قدرت پیشرفته (هفته ۱۲ تا ۱۶) — هدف: توان عملکردی
در این فاز، تمرینات با وزنه آزاد، دمبل یا دستگاه انجام می‌شوند. تمرینات ترکیبی (Compound Movements) مانند Overhead Press، Lateral Raises و Prone Y-T-W به برنامه اضافه می‌شوند. تمرینات تعادل و پروپریوسیپشن نیز شروع می‌شوند: تمرینات روی سطح ناپایدار، تمرینات چشمی‌بسته. در این فاز، بیمار باید بتواند فعالیت‌های روزانه (مانند رسیدن به قفسه بالا یا حمل خرید) بدون درد انجام دهد.
فاز ۵: بازگشت به ورزش (هفته ۱۶ به بعد) — هدف: عملکرد کامل ورزشی
این فاز آخر برای ورزشکاران است. تمرینات پلایومتریک (Plyometric) مانند Chest Pass با توپ medicinal، تمرینات پرتابی، و تمرینات ورزشی اختصاصی به برنامه اضافه می‌شوند. معیار بازگشت به ورزش: ۱