تعویض مفصل زانو (Total Knee Replacement) یکی از موفق‌ترین جراحی‌های ارتوپدی است که کیفیت زندگی بیماران مبتلا به آرتروز شدید زانو را به طور چشمگیر بهبود می‌بخشد. اما موفقیت نهایی وابستگی مستقیمی به توانبخشی منظم و تدریجی دارد. در کلینیک فیزیوتراپی هویزه، برنامه توانبخشی بر اساس پروتکل‌های استاندارد بین‌المللی و شخصی‌سازی‌شده برای هر بیمار طراحی می‌شود.
روز ۰ تا ۲: فاز حاد پس از جراحی
اهداف اصلی: کنترل درد و تورم، جلوگیری از عوارض ترومبوز ورید عمقی (DVT)، بازگرداندن دامنه حرکتی اولیه. تمرینات: پمپ مچ پا، انقباض ایزومتریک چهارسر، اسلاید پاشنه (Heel Slide) برای خم کردن زانو تا ۶۰ درجه، تلاش برای باز کردن کامل زانو. راه رفتن با واکر یا عصا از روز اول یا دوم. خروج از بیمارستان معمولاً روز ۲ تا ۴ است. در کلینیک هویزه، ارزیابی اولیه در هفته اول پس از ترخیص انجام می‌شود.
هفته ۱ تا ۳: فاز اولیه توانبخشی
اهداف: افزایش دامنه حرکتی به ۹۰ درجه خم و ۰ درجه باز، کاهش وابستگی به عصا، بهبود راه رفتن. تمرینات: اسلاید پاشنه فعال، اکستانسیون فعال زانو با قرار دادن رول زیر مچ پا، تقویت عضلات گلوتئال، کشش همسترینگ ملایم، تمرین راه رفتن با عصا تک‌نقطه‌ای. استفاده از کمپرس یخ ۳ تا ۴ بار در روز، ۱۵ دقیقه. در این مرحله، ۲ تا ۳ جلسه فیزیوتراپی در هفته توصیه می‌شود. مدیریت درد با مسکن‌های تجویزشده ضروری است.
هفته ۴ تا ۶: فاز میانی
اهداف: دامنه حرکتی ۱۱۰ درجه خم و ۰ درجه باز، راه رفتن بدون عصا، توانایی بالا و پایین رفتن از پله. تمرینات: اسکات دیواری جزئی، نشستن و بلند شدن از صندلی، تمرینات تعادلی ایستادن روی یک پا، دوچرخه ثابت با مقاومت کم، کشش عضلات سفت. در این مرحله، تمرینات برای تقویت عضلات سرینی و دوچرخه‌سواری بهبود عملکرد را تسریع می‌کنند. در کلینیک هویزه، ارزیابی پیشرفت در پایان هفته ۶ انجام می‌شود.
هفته ۷ تا ۱۲: فاز پیشرفته
اهداف: دامنه حرکتی ۱۲۰ درجه خم، راه رفتن نرمال بدون لنگیدگی، بازگشت به فعالیت‌های روزمره. تمرینات: اسکات با مقاومت، پل سرینی تک‌پا، تمرینات تعادلی پیشرفته (BOSU، Foam Pad)، شنا، دوچرخه سواری با مقاومت متوسط. در این مرحله، پیاده‌روی ۳۰ دقیقه‌ای روزانه و فعالیت‌های سبک مانند یوگا مجاز است. رانندگی معمولاً از هفته ۶ تا ۸ مجاز می‌شود.
ماه ۳ تا ۶: بازگشت به فعالیت
اهداف: بازگشت به فعالیت‌های تفریحی، توانایی دویدن سبک (با اجازه جراح)، بهبود کامل عملکرد. تمرینات: تمرینات عملکردی پیشرفته، تقویت عضلات چهارسر و گلوتئال، تمرینات ایستایی و دینامیک تعادل، فعالیت‌های هوازی ۴ تا ۵ روز در هفته. در این مرحله، بیمار معمولاً می‌تواند به اکثر فعالیت‌های روزمره و تفریحی برگردد. ورزش‌های پرش، دویدن طولانی، ورزش‌های تماسی همچنان باید پرهیز شوند.
ماه ۶ تا ۱۲: بهبود نهایی
در پایان سال اول، اکثر بیماران به دامنه حرکتی ۱۲۰ تا ۱۳۰ درجه می‌رسند و می‌توانند فعالیت‌های روزمره، تفریحی و حتی برخی ورزش‌های سبک را بدون درد انجام دهند. تمرینات تقویتی باید ادامه یابند تا از تحلیل عضلانی پیشگیری شود. در کلینیک هویزه، ارزیابی سالانه و برنامه‌های پیشگیری از عوارض تدریجی مانند شل شدن ایمپلنت ارائه می‌شود.
نشانه‌های هشدار در طول توانبخشی
درد شدید غیرقابل کنترل با مسکن، تورم شدید و گرمی مفصل، تب، ترشح از زخم جراحی، ناگهان کاهش دامنه حرکتی، احساس ناپایداری یا «خارج‌شدگی» زانو، درد سینه یا تنگی نفس (احتمال آمبولی ریه)، درد و تورم ساق پا (احتمال ترومبوز ورید عمقی). در صورت بروز هر یک، فوراً با جراح یا اورژانس تماس بگیرید. در کلینیک هویزه، دسترسی تلفنی برای پرسش‌های توانبخشی فراهم است.
توجه: این تایم‌لاین عمومی است و ممکن است برای هر بیمار متفاوت باشد. برای طراحی برنامه توانبخشی شخصی پس از تعویض مفصل زانو، با شماره ۰۹۱۲۳۲۱۳۰۸۶ تماس بگیرید.