آرتروپلاستی زانو (Total Knee Arthroplasty) یکی از موفق‌ترین جراحی‌های ارتوپدی است که به بیش از ۹۰ درصد بیماران، درد مزمن زانو و کیفیت زندگی را بهبود می‌بخشد. اما موفقیت جراحی به شدت به برنامه توانبخشی پس از آن وابسته است. در کلینیک فیزیوتراپی هویزه، پروتکل ۱۲ هفته‌ای توانبخشی پس از تعویض زانو، توسط تیم تخصصی ارتوپدی، با هماهنگی کامل با جراح، طراحی و اجرا می‌شود.
هفته ۱: توانبخشی در بیمارستان چگونه است؟
در ۲۴ ساعت اول پس از جراحی، هدف اصلی کنترل درد، کاهش تورم و جلوگیری از عوارض لخته خون است. بیمار از CPM (Continuous Passive Motion) برای حرکت تدریجی زانو استفاده می‌کند، از روز ۰ با ۰ تا ۳۰ درجه خم شدن و افزایش ۱۰ درجه در روز. تمرینات روز اول شامل: پمپ مچ پا (Ankle Pump) ۱۰ بار در ساعت، انقباض چهارسر (Quad Set) ۳ ست ۱۰ تایی، بالا آوردن پا صاف (Straight Leg Raise) ۳ ست ۱۰ تایی. خروج از بیمارستان معمولاً روز ۳ تا ۵ با خم شدن زانو به ۹۰ درجه امکان‌پذیر است.
هفته ۲ تا ۴: توانبخشی در منزل چه تمرکزی دارد؟
هدف این مرحله، دستیابی به خم شدن ۹۰ تا ۱۰۰ درجه و صاف شدن کامل زانو است. تمرینات اصلی شامل: ۱. اسلاید پاشنه (Heel Slide) برای افزایش خم شدن — ۳ ست ۱۵ تایی. ۲. کشش چهارسر خوابیده — ۳ ست ۳۰ ثانیه‌ای. ۳. نشستن دیواری کوتاه (Wall Sit partial) — ۳ ست ۲۰ ثانیه‌ای. ۴. راه رفتن با واکر یا عصا — ۵ بار در روز، هر بار ۵ دقیقه. ۵.{" "} بالابردن پا صاف با وزنه سبک — ۳ ست ۱۰ تایی. در کلینیک هویزه، فیزیوتراپیست ۲ تا ۳ بار در هفته به بیمار در منزل یا کلینیک مراجعه می‌کند.
هفته ۵ تا ۶: چه پیشرفت‌هایی انتظار می‌رود؟
در این مرحله، بیمار باید بتواند زانو را تا ۱۱۰ درجه خم کند و کاملاً صاف کند. تمرینات تقویتی پیشرفته آغاز می‌شوند: اسکات جزئی (Mini Squat) ۳ ست ۱۲ تایی، پل سرینی ۳ ست ۱۲ تایی، پله (Step Up/Down) ۳ ست ۱۰ تایی. استفاده از عصا در این مرحله ممکن است قطع شود اگر تعادل کافی باشد. در کلینیک هویزه، آزمون‌های ارزیابی تعادل و راه رفتن انجام می‌شود تا از آمادگی بیمار برای مرحله بعد اطمینان حاصل شود.
هفته ۷ تا ۱۲: بازگشت به فعالیت عادی چگونه است؟
هدف این مرحله، بازگشت به فعالیت‌های روزانه کامل و حتی ورزش سبک است. تمرینات شامل: اسکات کامل (با وزنه بدن) ۳ ست ۱۲ تایی، لانژ (Lunge) ۳ ست ۱۰ تایی، دوچرخه ثابت ۲۰ دقیقه، شنا (پس از بهبود کامل زخم). خم شدن زانو باید به ۱۲۰ تا ۱۲۵ درجه برسد. در این مرحله، بیمار می‌تواند پیاده‌روی طولانی (۳۰ تا ۴۵ دقیقه)، گلف، دوچرخه سواری و شنا انجام دهد. از ورزش‌های برشی (فوتبال، بسکتبال) و دوندگی طولانی باید پرهیز شود.
چه علائم هشداری نیاز به تماس فوری دارند؟
۱. درد شدید ناگهانی که با استراحت بهبود نمی‌یابد.{" "} ۲. تورم شدید و قرمزی همراه با تب. ۳.{" "} درد ساق پا یا تورم یک‌طرفه (احتمال لخته خون — اورژانس).{" "} ۴. صدای «پاپ» یا احساس جا به جایی مفصل. ۵.{" "} ناتوانی ناگهانی در تحمل وزن. ۶. بی‌حسی یا گزگز در پا. در این موارد، فوراً با ۱۱۵ یا جراح تماس بگیرید و در صورت دسترسی، به اورژانس مراجعه کنید.
مدت زمان فیزیوتراپی چقدر است؟
به‌طور متوسط، ۸ تا ۱۲ هفته فیزیوتراپی روتین ضروری است. برخی بیماران (با ضعف عضلانی شدید پیش از جراحی، چاقی یا سن بالا) ممکن است به ۱۶ هفته نیاز داشته باشند. در کلینیک هویزه، تعداد جلسات بر اساس پیشرفت بیمار تعیین می‌شود؛ معمولاً هفته ۱ تا ۴: ۳ جلسه در هفته، هفته ۵ تا ۸: ۲ جلسه در هفته، هفته ۹ تا ۱۲: ۱ جلسه در هفته. هر جلسه ۴۵ تا ۶۰ دقیقه.
چگونه از عوارض طولانی‌مدت پیشگیری کنیم؟
۱. تمرینات تقویتی را مادام‌العمر ادامه دهید — حداقل ۳ بار در هفته. ۲. فعالیت‌های کم‌ضربه مانند شنا، دوچرخه و پیاده‌روی را ترجیح دهید. ۳. وزن بدن را در محدوده سالم نگه دارید — هر کیلو اضافی، فشار ۴ کیلو بر زانو می‌آورد.{" "} ۴. از نشستن‌های طولانی روی زمین یا خم شدن‌های عمیق خودداری کنید. ۵. کفش مناسب با زیره نرم بپوشید.{" "} ۶. هر سال توسط جراح ارتوپد بررسی شوید.
سلب مسئولیت پزشکی: این مقاله آموزشی است و پروتکل دقیق توانبخشی هر بیمار توسط تیم فیزیوتراپی هویزه شخصی‌سازی می‌شود. تماس: ۰۹۱۲۳۲۱۳۰۸۶.