توانبخشی پس از تعویض مفصل زانو

تعویض کامل مفصل زانو (Total Knee Arthroplasty یا TKA) یکی از شایع‌ترین جراحی‌های ارتوپدی در افراد بالای ۶۰ سال است. در این جراحی، سطح مفصل آسیب‌دیده با پروتز فلزی و پلاستیکی جایگزین می‌شود. اما عمل جراحی موفق، تنها ۵۰ درصد درمان است؛ ۵۰ درصد دیگر در توانبخشی پس از جراحی نهفته است. بدون فیزیوتراپی اصولی، دامنه حرکتی زانو محدود باقی می‌ماند و نتیجه جراحی ناامیدکننده خواهد بود.

در کلینیک فیزیوتراپی هویزه، برنامه توانبخشی پس از TKA در چهار مرحله طراحی می‌شود که در ادامه توضیح داده شده است.

مرحله ۱: هفته اول (بخش بیمارستان و منزل)

هدف اصلی در هفته اول، کنترل درد و ورم، جلوگیری از لخته خون (DVT)، و بازیابی دامنه حرکتی اولیه زانو است. بیمار معمولاً روز بعد از جراحی راه می‌رود (با واکر). تمرینات شامل انقباضات ایزومتریک چهارسر ران، پمپ مچ پا، نشستن و بلند شدن از تخت، خم کردن تدریجی زانو (هدف رسیدن به ۹۰ درجه تا پایان هفته اول) است. یخ‌درمانی ۴ تا ۶ بار در روز، هر بار ۱۵ دقیقه، ضروری است.

مرحله ۲: هفته ۲ تا ۴

این مرحله در کلینیک هویزه یا در منزل انجام می‌شود. هدف، رسیدن به دامنه حرکتی ۱۰۰ تا ۱۱۰ درجه خم و صاف شدن کامل (Extension) است. تمرینات شامل Active Knee Flexion، اسلاید پاشنه (Heel Slide)، نشستن و بلند شدن از صندلی، تمرین راه رفتن با عصا، و شروع تمرینات تقویتی مقاومتی سبک است. در این مرحله، استفاده از دستگاه CPM (Continuous Passive Motion) گاهی توصیه می‌شود، هرچند شواهد جدید نشان می‌دهد که تمرین فعال مؤثرتر است.

مرحله ۳: هفته ۵ تا ۱۲

هدف اصلی در این مرحله، بازیابی قدرت عضلانی و عملکرد است. تمرینات شامل نشستن دیواری (Wall Sit)، پرس پا با وزنه سبک، صعود و فرود از پله، راه رفتن بدون عصا، و تمرینات تعادلی است. در پایان این مرحله، انتظار می‌رود بیمار بتواند بدون درد راه برود و دامنه حرکتی به ۱۱۵ تا ۱۲۰ درجه برسد. در کلینیک هویزه، آزمون‌های عملکردی مانند زمان بالا و پایین رفتن از پله و مسافت پیاده‌روی ۶ دقیقه برای ارزیابی پیشرفت استفاده می‌شوند.

مرحله ۴: ماه ۳ تا ۶

در این مرحله، تمرکز بر بازگشت به فعالیت‌های روزمره، ورزش سبک و فعالیت شغلی است. تمرینات پیشرفته شامل اسکات نیمه، دوچرخه ثابت، شنا (پس از ترمیم کامل زخم)، و تمرینات تعادلی پیشرفته است. ورزش‌های برخوردی (فوتبال، بسکتبال) و ورزش‌های با بار ضربه‌ای بالا (دویدن طولانی، پرش) توصیه نمی‌شوند. دوچرخه سواری، شنا، پیاده‌روی و یوگا بهترین انتخاب‌ها هستند.

نکات کلیدی موفقیت

سه عامل کلیدی موفقیت عبارتند از: ۱