سندرم باند ایلیوتیبیال (Iliotibial Band Syndrome یا ITBS) یکی از شایع‌ترین علل درد در طرف خارجی زانو در میان دوندگان، دوچرخه‌سواران و ورزشکاران رشته‌های استقامتی است. باند ایلیوتیبیال نوار ضخیمی از بافت همبند است که از لگن آغاز شده، در طرف خارجی ران امتداد می‌یابد و درست زیر زانو به فیبولا و تیبیا متصل می‌شود. اصطکاک این نوار بر برآمدگی استخوانی خارجی زانو (اپی‌کوندیل جانبی) هنگام خم و راست شدن مداوم زانو، باعث التهاب و درد می‌شود.
در کلینیک فیزیوتراپی هویزه، سندرم IT را در ورزشکاران آماتور و حرفه‌ای به‌طور مرتب می‌بینیم. شایع‌ترین شکایت، درد تیز در طرف خارجی زانو است که معمولاً پس از ۱۰ تا ۱۵ دقیقه دویدن ظاهر می‌شود و با ادامه فعالیت تشدید می‌گردد. این مقاله به علل، علائم، تشخیص، درمان فیزیوتراپی و تمرینات خانگی این سندرم می‌پردازد.
علل و فاکتورهای خطر
چندین عامل می‌توانند به بروز سندرم IT منجر شوند. تمرین بیش از حد و افزایش ناگهانی حجم تمرین شایع‌ترین علت است؛ به‌ویژه افزایش مسافت دویدن بیش از ۱۰ درصد در هفته. ضعف عضلات گلوتئال، به‌ویژه گلوتئوس مدیوس، باعث می‌شود لگن در طول فاز استوای دویدن به سمت داخل بیفتد و باند IT را تحت کشش قرار دهد. فرم نامناسب دویدن، کفش فرسوده، دویدن در سطح شیب‌دار، پاهای پرانتزی یا X و اختلاف طول پا نیز از فاکتورهای خطر هستند.
علائم بالینی
علامت اصلی، درد تیز یا سوزشی در طرف خارجی زانو است که معمولاً در حین فعالیت ظاهر می‌شود. درد ممکن است پس از قطع فعالیت به‌سرعت فروکش کند، اما در موارد مزمن حتی در راه رفتن یا پله رفتن تداوم یابد. بعضی بیماران احساس تق‌تق یا صدای اصطکاک در طرف خارجی زانو گزارش می‌کنند. تورم خفیف و حساسیت موضعی بر اپی‌کوندیل جانبی نیز شایع است. برخلاف آسیب مینیسک، درد معمولاً به سمت داخل زانو یا بالای زانو گسترش نمی‌یابد.
تشخیص فیزیوتراپی
فیزیوتراپیست هویزه با معاینه بالینی می‌تواند سندرم IT را تشخیص دهد. تست Noble فشاری روی اپی‌کوندیل جانبی در حین خم و راست شدن زانو اعمال می‌کند و درد در زاویه ۳۰ درگی نشانه مثبت است. ارزیابی بیومکانیکی شامل بررسی فرم دویدن، طول پا، زاویه زانو و قدرت گلوتئال انجام می‌شود. در موارد مزمن، MRI یا سونوگرافی می‌تواند ضخیم‌شدگی باند و تجمع مایع زیر آن را نشان دهد، اما در اکثر موارد معاینه بالینی کافی است.
درمان فیزیوتراپی
در فاز حاد، اولویت با کنترل التهاب و درد است. استراحت نسبی از فعالیت‌های تحریک‌کننده (دویدن، دوچرخه‌سواری) ضروری است. یخ‌درمانی ۱۵ دقیقه‌ای پس از فعالیت و استفاده از داروهای ضدالتهاب موضعی یا خوراکی (با تجویز پزشک) کمک‌کننده است. در کلینیک هویزه، از درمان‌های فیزیکی مانند اولتراسوند تراپی، TENS و گرمادرمانی برای کاهش التهاب و شل‌کردن عضلات سفت استفاده می‌کنیم.
در فاز زیرحاد، دست‌درمانی برای آزادسازی بافت نرم باند IT، عضله تنسور فاسیا لاتا و گلوتئال بسیار مؤثر است. تکنیک‌های فاشیایی و ماساژ عمقی می‌توانند کشش باند را کاهش دهند. استفاده از فوم رولر (Foam Roller) برای رهاسازی خودبافت نرم نیز آموزش داده می‌شود.
تمرینات کلیدی خانگی
تقویت عضلات گلوتئال، به‌ویژه گلوتئوس مدیوس، محور اصلی توانبخشی است. تمرین صدفی (Clamshell) با کش، راه رفتن با کش در طرفین، اسکات تک‌پا و ددلیفت تک‌پا از جمله تمرینات مؤثر هستند. کشش عضله تنسور فاسیا لاتا و باند IT به مدت ۳۰ ثانیه و ۳ بار در روز توصیه می‌شود. در مرحله پیشرفته، تمرینات تعادلی روی سطح ناپایدار و تمرینات پلایومتریک برای بازگشت به ورزش اضافه می‌شوند.
بازگشت به ورزش
بازگشت به دویدن باید تدریجی باشد. ابتدا دویدن در سطح صاف و بدون شیب، با فاصله کوتاه و با تمرین راه رفتن-دویدن شروع می‌شود. اگر پس از ۳۰ دقیقه دویدن بدون درد بود، می‌توان حجم تمرین را هفته‌ای ۱۰ درصد افزایش داد. در کلینیک هویزه، تست بازگشت به ورزش شامل دویدن ۳۰ دقیقه‌ای، پرش تک‌پا و تغییر مسیر است تا اطمینان حاصل شود باند IT آماده برگشت به فعالیت کامل است.
توجه: اگر درد خارجی زانو شما بیش از ۲ هفته طول کشید یا با تورم، قرمزی یا ناتوانی در راه رفتن همراه بود، حتماً با فیزیوتراپیست یا پزشک مشورت کنید. شماره تماس کلینیک هویزه: ۰۹۱۲۳۲۱۳۰۸۶.