وقتی از ارگونومی محیط کار صحبت می‌شود، اغلب فقط به صندلی، میز و فرم بدن فکر می‌کنیم. اما نور محیط، به‌ویژه دمای رنگ آن، یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر سلامت چشم، خستگی عضلات گردن و شانه، کیفیت خواب و بهره‌وری شناختی است. در کلینیک فیزیوتراپی هویزه، ارزیابی نور محیط بخشی از ارگونومی منزل و محل کار است.
دمای رنگ نور چیست؟
دمای رنگ نور (Color Temperature) با واحد کلوین (K) اندازه‌گیری می‌شود. نور با دمای رنگ پایین (۲۷۰۰ تا ۳۰۰۰ کلوین) زرد و گرم است، مانند نور لامپ رشته‌ای قدیمی یا غروب آفتاب. نور با دمای رنگ متوسط (۳۵۰۰ تا ۴۱۰۰ کلوین) سفید و خنثی است، مناسب محیط کار. نور با دمای رنگ بالا (۵۰۰۰ تا ۶۵۰۰ کلوین) آبی-سفید و شبیه نور روز است. انتخاب دمای رنگ مناسب، بستگی به کارکرد فضا و ساعت روز دارد.
تأثیر دمای رنگ بر چشم
نور زرد و گرم (۲۷۰۰ کلوین) باعث ایجاد احساس آرامش و راحتی می‌شود اما برای کارهای دقیق مناسب نیست زیرا تضاد کمتری ایجاد می‌کند و باعث خستگی چشم در کارهای طولانی می‌شود. نور سفید خنثی (۴۰۰۰ کلوین) بهترین انتخاب برای محیط کار است زیرا تضاد بالا، خستگی چشم را کاهش می‌دهد و هوشیاری ذهنی را حفظ می‌کند. نور آبی-سفید (۶۵۰۰ کلوین) برای کارهای بسیار دقیق (طراحی، نقاشی، جراحی) مناسب است اما در پایان روز می‌تواند خواب را مختل کند.
رابطه نور آبی و خواب
نور آبی-سفید با طول موج کوتاه، ترشح ملاتونین (هورمون خواب) را سرکوب می‌کند. قرار گرفتن در معرض این نور پس از غروب آفتاب، ساعت بیولوژیک بدن را به هم می‌ریزد، خواب را به تأخیر می‌اندازد و کیفیت آن را کاهش می‌دهد. تحقیقات نشان می‌دهد استفاده از نور آبی محیط کار یا صفحه‌ی نمایش تا ۲ ساعت قبل از خواب، زمان به خواب رفتن را ۳۰ تا ۶۰ دقیقه طولانی می‌کند و خواب عمیق را ۲۰ درصد کاهش می‌دهد. در کلینیک هویزه، بیماران مبتلا به کمردرد مزمن که خواب نامناسبی دارند، در این زمینه راهنمایی می‌شوند.
نور مناسب برای محیط کار
برای دفتر کار یا مطب، دمای رنگ ۴۰۰۰ کلوین با روشنایی ۵۰۰ لوکس (Lux) توصیه می‌شود. نور باید یکنواخت و بدون سایه باشد. از قرار دادن لامپ رو به صفحه‌ی نمایش خودداری کنید زیرا باعث انعکاس و خستگی چشم می‌شود. اگر از مانیتور استفاده می‌کنید، نور محیط نباید بیش از ۳ برابر روشن‌تر یا کمتر از مانیتور باشد. نور پس‌زمینه‌ی مانیتور (Bias Lighting) می‌تواند تضاد را بهبود دهد و خستگی چشم را ۳۰ درصد کاهش دهد. در کلینیک هویزه، ارزیابی نور محیط کار به‌صورت تخصصی انجام می‌شود.
نور مناسب برای خانه
در اتاق نشیمن و خواب، نور گرم (۲۷۰۰ تا ۳۰۰۰ کلوین) توصیه می‌شود زیرا احساس آرامش ایجاد می‌کند و خواب را بهبود می‌بخشد. در آشپزخانه و حمام، نور سفید خنثی (۴۰۰۰ کلوین) برای دقت بیشتر. در اتاق مطالعه، نور سفید خنثی یا آبی-سفید (۴۰۰۰ تا ۵۰۰۰ کلوین) برای هوشیاری ذهنی. در ساعت‌های عصر، دمای رنگ نور خانه باید به تدریج گرم‌تر شود تا بدن برای خواب آماده شود. استفاده از لامپ‌های هوشمند با قابلیت تغییر دمای رنگ، بهترین راهکار است.
نور و سلامت عضلانی
نور نامناسب می‌تواند به‌طور غیرمستقیم باعث درد عضلانی شود. وقتی نور کم است، بیمار برای دیدن بهتر، خود را به جلو خم می‌کند، سر را به جلو می‌برد و شانه‌ها را بالا می‌اندازد. این وضعیت می‌تواند باعث درد گردن، شانه و کمردرد شود. نور بیش از حد یا درخشان، باعث پرش عضلانی، سردرد تنشی و خستگی چشمی می‌شود که خود می‌تواند به تنش عضلات گردن و شانه منجر شود. در کلینیک هویزه، در ارزیابی بیماران مبتلا به سردرد تنشی و گردن‌درد مزمن، نور محیط کار و خانه بررسی می‌شود.
راهکارهای عملی
برای بهبود کیفیت نور محیط: ۱