ضربه مغزی (Concussion) آسیب خفیف مغزی است که در اثر ضربه مستقیم یا شلاق سر به‌وجود می‌آید. در ورزش‌های تماسی مانند فوتبال، راگبی، بوکس و هاکی، شیوع ضربه مغزی بالا است. بازگشت زودهنگام به ورزش می‌تواند به سندرم ضربه مغزی دوم (Second Impact Syndrome) یا اختلالات مزمن مغزی منجر شود. در این مقاله، پروتکل تدریجی بازگشت به ورزش را که در کلینیک فیزیوتراپی هویزه استفاده می‌شود، معرفی می‌کنیم.
این پروتکل بر اساس guideline بین‌المللی Zurich (CISG) و پروتکل Return-to- Play فدراسیون جهانی فوتبال (FIFA) طراحی شده است و در ورزشکاران حرفه‌ای و آماتور قابل اجراست.
علائم ضربه مغزی
علائم ضربه مغزی شامل سردرد، سرگیجه، حالت تهوع، تاری دید، حساسیت به نور و صدا، اختلال تمرکز و حافظه، خستگی، اختلال خواب و تغییرات خلقی است. علائم ممکن است بلافاصله یا چند ساعت پس از ضربه ظاهر شوند. اگر ورزشکار بیهوش شده، تشنج کرده یا دچار اختلال گفتاری شده باشد، فوراً باید به اورژانس منتقل شود.
مرحله ۰: استراحت کامل (۲۴ تا ۴۸ ساعت)
در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول، استراحت کامل ذهنی و فیزیکی ضروری است. بیمار باید از صفحه‌نمایش، مطالعه طولانی، فعالیت ورزشی و سفرهای طولانی پرهیز کند. خواب کافی (۸ تا ۱۰ ساعت) و تغذیه مناسب تأثیر مهمی در روند بهبودی دارند. در صورت بروز علائم هشدار (سردرد شدید، تشنج، استفراغ مکرر، ضعف اندام)، فوراً به پزشک مراجعه شود.
مرحله ۱: فعالیت سبک (قلب-تنفس)
پس از ۲۴ تا ۴۸ ساعت بدون علائم، فعالیت سبک قلبی-تنفسی مانند پیاده‌روی آرام یا دوچرخه ثابت با شدت پایین (حداکثر ۷۰ درصد حداکثر ضربان قلب) به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه آغاز می‌شود. این مرحله نباید علائم را تشدید کند.
مرحله ۲: فعالیت ورزشی اختصاصی
تمرینات ورزشی سبک اختصاصی به رشته ورزشی (مثلاً دویدن سبک، تمرینات پا-تو-پا در فوتبال، تمرینات راکت سبک در تنیس) بدون تماس فیزیکی یا سر- تو-توپ انجام می‌شود. مدت زمان ۲۰ تا ۳۰ دقیقه، شدت متوسط.
مرحله ۳: تمرینات بدون تماس
تمرینات پیچیده‌تر مانند پاس‌کاری، تمرینات تاکتیکی و تمرینات مقاومتی سبک بدون تماس فیزیکی. در این مرحله، ورزشکار باید علائم را به‌طور کامل فاقد باشد و آزمون‌های شناختی (SCAT5) را با نمره طبیعی پشت سر بگذارد.
مرحله ۴: تمرین کامل با تماس
پس از تأیید پزشک، ورزشکار می‌تواند به تمرینات کامل با تماس فیزیکی برگردد. این مرحله باید حداقل ۲۴ ساعت پس از مرحله ۳ و بدون علامت باشد.
مرحله ۵: بازگشت به مسابقه
پس از تکمیل موفقیت‌آمیز تمام مراحل و تأیید پزشک ورزشی، ورزشکار می‌تواند به مسابقه بازگردد. در کودکان و نوجوانان، پروتکل باید محتاطانه‌تر و با مدت طولانی‌تر اجرا شود.
توجه: بازگشت به ورزش پس از ضربه مغزی باید توسط پزشک ورزشی و فیزیوتراپیست تأیید شود. بازگشت زودهنگام می‌تواند عوارض جبران‌ناپذیر داشته باشد. در کلینیک فیزیوتراپی هویزه، ارزیابی و پیگیری ضربه مغزی توسط تیم متخصص انجام می‌شود.