پیچ‌خوردگی مچ پا (Ankle Sprain) یکی از شایع‌ترین آسیب‌های ورزشی است که در آن رباط‌های خارجی مچ پا (ATFL، CFL و PTFL) تحت کشش یا پارگی قرار می‌گیرند. این آسیب در ورزش‌هایی مانند فوتبال، بسکتبال، والیبال و تنیس شایع است، اما در فعالیت‌های روزمره نیز رخ می‌دهد. حدود ۲۵٪ از تمام آسیب‌های ورزشی مربوط به مچ پا است.
مشکل اصلی پیچ‌خوردگی مچ پا، تمایل به عود است. تا ۷۰٪ بیماران دچار پیچ‌خوردگی مجدد می‌شوند که دلیل آن ضعف عضلات، اختلال تعادل و اختلال حس عمقی (Proprioception) است. در کلینیک فیزیوتراپی هویزه، پروتکل مرحله‌بندی‌شده‌ای برای توانبخشی مچ پا استفاده می‌شود که این عوامل را به‌طور کامل پوشش می‌دهد. در این مقاله، این پروتکل را معرفی می‌کنیم.
مرحله ۱: ۴۸ تا ۷۲ ساعت اول
در مرحله حاد، هدف کاهش درد، تورم و التهاب است. اصل PRICE را رعایت کنید: Protection (محافظت با آتل یا بانداژ)، Rest (استراحت نسبی)، Ice (کمپرس یخ ۱۵ تا ۲۰ دقیقه هر ۲ تا ۳ ساعت)، Compression (فشردن با بانداژ الاستیک) و Elevation (بالا نگه‌داشتن پا). در این مرحله، از تحمل وزن روی پا خودداری کنید یا با عصا راه بروید. حرکت انگشتان پا برای حفظ گردش خون مجاز است.
مرحله ۲: روز ۳ تا ۷ — بازیابی دامنه حرکتی
پس از کاهش تورم حاد، تمرینات ملایم دامنه حرکتی آغاز می‌شوند. تمرین حروف الفبا با مچ پا (Ankle Alphabet)، حرکت پلانتار فلکشن و دورسی فلکشن فعال، چرخش دایره‌ای مچ پا. تحمل وزن تدریجی با حمایت دیوار یا عصا آغاز می‌شود. در این مرحله، استفاده از دستگاه TENS و اولتراسوند برای کاهش درد و التهاب در کلینیک هویزه انجام می‌شود.
مرحله ۳: هفته ۲ تا ۴ — تقویت تدریجی
تمرینات تقویتی با کش مقاومتی آغاز می‌شوند. پلانتار فلکشن با کش (Calf Raise)، دورسی فلکشن با کش، اینورژن و اورژن با کش. تقویت عضلات ساق (Gastrocnemius و Soleus) با بلند شدن روی پنجه. در این مرحله، تمرینات کشش ملایم عضلات ساق نیز انجام می‌شود. تحمل وزن کامل بدون درد باید تا پایان هفته ۴ حاصل شود.
مرحله ۴: هفته ۴ تا ۶ — تعادل و حس عمقی
این مرحله برای پیشگیری از عود حیاتی است. تمرینات تعادلی شامل ایستادن روی یک پا (۳۰ ثانیه، چشم باز سپس چشم بسته)، استفاده از تخته تعادل (Balance Board)، تمرینات تک پا روی فوم، و تمرینات پرشی کنترل‌شده. این تمرینات حس عمقی مچ پا را بهبود می‌بخشند که در پیشگیری از پیچ‌خوردگی مجدد نقش کلیدی دارد.
مرحله ۵: بازگشت به فعالیت ورزشی
پیش از بازگشت به ورزش، بیمار باید تمام تست‌های عملکردی را با موفقیت انجام دهد: راه‌رفتن سریع، دویدن، پرش، فرود آمدن، تغییر جهت ناگهانی و فعالیت‌های ورزشی خاص. معیارهای بازگشت: بدون درد، بدون تورم، دامنه حرکتی کامل، تعادل برابر با طرف سالم (تک پا ۳۰ ثانیه چشم بسته). استفاده از بریس ورزشی در ۳ تا ۶ ماه اول پس از بازگشت به ورزش توصیه می‌شود.
توجه: پیچ‌خوردگی‌های درجه ۳ (پارگی کامل رباط) ممکن است نیاز به ارزیابی جراحی داشته باشند. اگر پس از پیچ‌خوردگی نمی‌توانید وزن را تحمل کنید یا در استخوان مچ پا حس درد شدید دارید، حتماً به اورژانس مراجعه کنید. تیم هویزه آماده ارزیابی و درمان تخصصی است.